Voor zwart op wit-tekst klik op de groene knop hieronder.

Architectuur en sloop, aantasting of verminking: elk geval is weer anders

De afgelopen maanden vonden er twee rechtszaken plaats waarin architectuur centraal stond. In beide gevallen ging het om een zodanige transformatie van het door een architect ontworpen gebouw dat hij zich niet meer in het resultaat kon vinden. De uitkomsten van deze twee zaken waren echter totaal verschillend. Waar ligt dat aan? Lees en leer!


Fons Verheijen/Naturalis: waarom een bouwstop?

Onlangs kon je op onze site lezen dat architect Fons Verheijen voor 1,5 miljoen heeft geschikt met natuurhistorisch museum Naturalis, zodat Naturalis door kon gaan met verbouwen. Verheijen is de architect van het ‘oude’ Naturalisgebouw dat enige jaren terug door grote bezoekersaantallen uit zijn voegen begon te barsten. Ook vanwege andere redenen vond Naturalis dat verbouwing nodig was. Vanaf het moment dat Verheijen hiervan hoorde, ging hij tegen de verbouwing in, waarbij hij zich op zijn auteursrecht op het gebouw beriep. De verbouwing werd tijdelijk stopgezet door een uitspraak van de rechter in kort geding. In de daarnaast lopende bodemprocedure leek het tot een definitief verbouwverbod te komen. Een van de redenen waarom de rechter de bouwstop had afgegeven, was een nogal verbijsterend gespreksverslag tussen de directeur van Naturalis en Verheijen. Hierin trok het museum fel van leer; de kosten van het stilleggen van de verbouwing zouden verhaald worden op Verheijen, wat zijn faillissement zou betekenen. Het was klein tegen groot, en dat “is altijd in het voordeel van groot”, aldus Naturalis. Wauw, en dat voor een educatieve organisatie. De hoofdgrondslag voor de bouwstop was dan wel het “aantastingsartikel” uit de Auteurswet (zier hieronder voor uitleg); het gespreksverslag was “the cherry on top”. Onder meer gelet op die opstelling vond de rechter het passend als Naturalis zelf de ver gaande financiële consequenties van een bouwstop moest dragen.

Naturaliskwestie ging over aantasting/verminking bouwwerk

Het geval Naturalis ging over de aantasting of verminking van een bouwwerk: dan kan een architect zich beroepen op zijn persoonlijkheidsrechten uit de Auteurswet, namelijk het zogenoemde ‘aantastingsartikel’ (art. 25 Auteurswet). Persoonlijkheidsrechten, ook wel ‘morele rechten’ genoemd, vormen het enige deel van het auteursrecht dat iemand op een werk kan hebben dat niet overdraagbaar is aan een ander. Voor een beroep op het “aantastingsartikel” moet aan twee criteria voldaan zijn, zo bleek uit de bodemprocedure in de Naturaliskwestie: 1) een wezenlijke aantasting die 2) nadeel aan eer of naam van de architect toebrengt. Van wezenlijke aantasting is sprake als het ontwerp in de kern wordt geraakt, omdat een belangrijke auteursrechtelijke trek van het ontwerp komt te vervallen. Van nadeel aan naam of eer van de architect is sprake als de verandering moet worden gezien als een diskwalificatie van het ontwerp. Aan beide criteria was voldaan in de Naturaliskwestie, vandaar dat Verheijen voor een fiks bedrag kon schikken (een bedrag dat hij overigens zal stoppen in een stichting ter bevordering van wetenschappelijk onderzoek en architectuur). Tot zover Naturalis.

De Bovenlanden: de beuk mag er in!

Een vergelijkbare zaak is te vinden in de uitspraak in het hoger beroep tussen architect Max van Huut en de eigenaar (CRI) van het gebouw ‘De Bovenlanden’ in Amstelveen. Het ontwerp van Van Huut is best een mooi gebouw, zeg ik als niet-architect, en een goed voorbeeld van de organische architectuur:

De Bovenlanden van Max Huut

En dit zou het moeten worden volgens CRI (verbouwing naar woningen):

De Bovenlanden na verbouwing

En dat mag van de rechter! “Huh? Wat? Waarom krijgt Verheijen wel een bouwstop voor elkaar en mag De Bovenlanden zo grof “gerestyled” worden?” was de begrijpelijke reactie van een architect op ons gratis spreekuur, die voor een vergelijkbare kwestie kwam die hemzelf betrof. Hieronder vind je het antwoord dat wij aan de architect gaven.

Het verschil tussen Naturalis en De Bovenlanden

Bij sloop van een bouwwerk kan een architect zich niet beroepen op zijn persoonlijkheidsrechten – het ‘aantastingsartikel’ –, maar moet de veel hogere drempel van “misbruik van recht” worden gehaald. Bij De Bovenlanden kwam de rechter toe aan de interessante vraag: is hier sprake van sloop (geen persoonlijkheidsrechten) of van verminking/aantasting (wel persoonlijkheidsrechten)? Criterium bij de vraag of sprake is van sloop: blijven kenmerkende elementen van het oude ontwerp zichtbaar in het nieuwe ontwerp? Of het casco blijft staan, is dus niet relevant. De rechter vond dat De Bovenlanden dusdanig zou worden gewijzigd dat de totaalindruk een geheel andere werd en er dus geen sprake was van wijziging of aantasting in de zin van artikel 25 Auteurswet, maar van sloop: dus geen persoonlijkheidsrechten.

Misbruik van recht door sloop/restyling?

Max van Huut kon zich alleen nog proberen te beroepen op “misbruik van recht”. De rechter moet dan een belangenafweging maken. In dit geval bleek nergens uit dat de voorziene sloop/restyling zou leiden tot het verkleinen van de kans van Max van Huut op opdrachten. Dat “wellicht” in het buitenland de sloop zou worden gezien als oneervol was ook geen indrukwekkend argument. Dat de eigenaar van het gebouw al zes jaar verlies leed door leegstand en dat kon veranderen door er woningen van te maken, woog wel zwaar. Er was dus geen misbruik van recht, zodat het gebouw mocht worden verbouwd.

Ben je architect en zie je jouw werk aangetast?

Let dan goed op in hoeverre het om aantasting gaat – of gaat het veel verder, zoals sloop? Is/wordt het door jou ontworpen gebouw aangetast of verminkt, maar nog wel als zodanig herkenbaar, dan kun je inderdaad gebruik maken van je persoonlijkheidsrechten. Is jouw ontwerp echter niet meer te herkennen in het gebouw, of is het zelfs helemaal gesloopt, dan zijn er ook geen persoonlijkheidsrechten meer in het geding. Je kunt dan nog wel het misbruik van recht inzetten, hoewel dit, zoals gezegd, niet gemakkelijk zal zijn.

Is er iemand aan jouw live portfolio aan het knagen? Neemt iemand jouw rechten als architect niet serieus? Meld het ons in ons gratis spreekuur: kom langs of bel 013-5821987!


Lees-verder-tips:


14 april 2017,
Hub Dohmen en Yvonne Vetjens, 
Dohmen advocaten
e: h.dohmen@dohmenadvocaten.nl 
twitter: http://twitter.com/hdohmen 
LinkedIn: http://nl.linkedin.com/in/hubdohmen 

Deze column verscheen eerder op mestmag.nl

Specialist architectuur/auteursrecht/persoonlijkheidsrechten nodig? Dohmen advocaten: uw advocaat gespecialiseerd in intellectuele eigendom (IE), techniek en ICT, kunst en design. Gratis spreekuur 013-5821987 of op ons advocatenkantoor.


 
Dohmen advocaten bv | Sportweg 8 | 5037 AC Tilburg | 013-5821987 | info@dohmenadvocaten.nl | KvK: 18076457 | BTW: NL8141.55.637.B.01